Wat geuren met je doen: van herinneringen tot slaap en smaak

Soms is één geur genoeg om een herinnering meteen terug te brengen. Zonnebrandcrème kan je aan een bepaalde vakantie doen denken, koffie aan de keuken van je ouders en een parfum aan iemand die je al jaren niet meer hebt gezien.

Geuren werken vaak verrassend direct. Dat heeft onder andere te maken met de manier waarop onze reukzin in de hersenen wordt verwerkt. Er zijn nauwe verbindingen met hersengebieden die belangrijk zijn voor emoties en herinneringen.

Ik wilde daarom eens beter weten hoeveel van wat we over geuren lezen ook echt wetenschappelijk onderbouwd is. Want de beloften zijn vaak behoorlijk groot: lavendel zou ontspannen, citroen zou energie geven en etherische oliën zouden bij allerlei klachten helpen.

Voor sommige van die uitspraken is inderdaad onderzoek te vinden. Alleen zijn de resultaten een stuk minder duidelijk dan veel reclameclaims doen vermoeden. Voor mij is daarom vooral interessant wat studies daadwerkelijk laten zien. En ook wat niet.

Waarom een geur oude herinneringen kan terugbrengen

Wanneer we inademen, komen geurmoleculen terecht bij het reukslijmvlies hoog in de neus. Daar zitten gespecialiseerde zintuigcellen die op verschillende moleculen reageren. De signalen worden via de reukbol doorgegeven aan verschillende delen van de hersenen.

Daarbij zijn er nauwe verbindingen met gebieden die betrokken zijn bij emoties en geheugen. Onder andere de amygdala en de hippocampus spelen daarbij een rol.

Geuronderzoeker Rachel Herz houdt zich al jarenlang bezig met zogenoemde door geur opgeroepen autobiografische herinneringen. Daarmee worden persoonlijke herinneringen bedoeld die door een bepaalde geur worden geactiveerd.

Zulke herinneringen gaan vaak ver terug en kunnen heel levendig aanvoelen. Een geur kan daardoor ineens een situatie terugbrengen waar je al heel lang niet meer aan had gedacht.

Dat betekent trouwens niet dat elke herinnering die door een geur wordt opgeroepen automatisch sterker of emotioneler is dan een herinnering die bijvoorbeeld door een foto, muziekstuk of gesprek ontstaat. De resultaten verschillen per studie en onderzoeksmethode. De nauwe relatie tussen geur, emotie en herinnering is wel goed onderbouwd.

Waarom vanille niet voor iedereen vertrouwd voelt

Ik vind het interessant hoe verschillend mensen op precies dezelfde geur kunnen reageren.

Neem vanille. Wie als kind vaak bij zijn oma taart at en die keuken met vanillegeur associeert, kan die geur tientallen jaren later nog steeds als warm en vertrouwd ervaren.

Voor iemand anders is vanille gewoon zoet. En weer iemand anders vindt de geur helemaal niet prettig.

Onze hersenen koppelen geuren voortdurend aan situaties, mensen en ervaringen. Ook negatieve ervaringen kunnen blijven hangen. Wie tijdens een periode van ziekte vaak een bepaalde geur rook, kan die later onaangenaam vinden, terwijl dat daarvoor helemaal niet zo was.

Daarom heb ik niet zoveel met vaste lijstjes over wat een geur zou doen. Uitspraken als “deze geur werkt rustgevend” of “deze geur maakt je vrolijk” vind ik wat simpel. Persoonlijke ervaringen, verwachtingen, gewoonten en ook culturele verschillen spelen allemaal mee.

Bij een geur zou ik daarom eerst kijken naar hoe ik hem zelf ervaar en waar hij mij aan doet denken. Een algemene lijst met effecten zegt daar meestal niet zoveel over.

Lavendel en slaap: wat laat onderzoek zien?

Lavendel is een mooi voorbeeld van hoe een onderzoek al snel kan veranderen in een heel stellige uitspraak.

Er zijn inmiddels behoorlijk wat studies gedaan naar lavendel en slaap. Een recente systematische review met meta-analyse beoordeelde elf gerandomiseerde studies met in totaal 628 volwassenen. De resultaten wijzen erop dat lavendel de slaapkwaliteit kan verbeteren.

De auteurs zeggen er tegelijkertijd bij dat het aantal beschikbare studies beperkt is en dat de kwaliteit ervan niet altijd even sterk is. Meer goed onderzoek is dus nodig.

Ook naar stress en angst is onderzoek gedaan naar aromatherapie met etherische oliën, waarbij lavendel een van de meest onderzochte oliën is. Overzichtsstudies vinden positieve aanwijzingen, maar dosering, toepassing, onderzoeksgroepen en onderzoeksopzet verschillen soms behoorlijk van elkaar.

→ Leestip: Ontstressen met gezonde geuren

Op internet wordt daar vervolgens al snel stellig gezegd dat lavendel helpt tegen slaapproblemen. Terwijl dat vooral nog een aanname is, maar lang niet voor iedereen werkt.

Wie lavendel graag ruikt en de geur met rust associeert, kan hem natuurlijk prima onderdeel maken van een avondroutine. Of daarbij de geur zelf, verwachting, gewoonte of verschillende factoren tegelijk een rol spelen, is in het dagelijks leven toch nauwelijks uit elkaar te halen. Bij een echte slaapstoornis zou ik er alleen niet op vertrouwen.

Bij uitspraken over de werking van etherische oliën loopt dat onderscheid nogal eens door elkaar. Een geur prettig vinden is één ding. Een medische werking is iets anders.

Geuren en stemming

Dat geuren gevoelens kunnen oproepen, zal bijna iedereen herkennen. Bedorven eten roept meestal direct afkeer op. De geur van iemand die je goed kent kan juist prettig zijn. Soms is eerst het gevoel er en bedenk je pas een paar seconden later waar die geur je eigenlijk aan doet denken.

Ook wetenschappelijk zijn er goede aanwijzingen dat geuren stemming en emoties kunnen beïnvloeden. Vooral geuren die gekoppeld zijn aan positieve persoonlijke herinneringen zijn interessant. Rachel Herz beschrijft in een overzichtsartikel dat zulke geuren positieve gevoelens kunnen versterken en invloed kunnen hebben op negatieve stemming en lichamelijke stressreacties. Dat hoeft helemaal niet de geur te zijn die algemeen als bijzonder ontspannend bekendstaat.

Als iemand zonnebrandcrème associeert met een heel fijne vakantie, kan die geur misschien meer oproepen dan een etherische olie waarvan op het etiket staat dat die ontspannend zou werken.

De persoonlijke betekenis van een geur lijkt daarbij een grote rol te spelen. Daarom zeggen mijn eigen ervaringen met een geur mij meer dan lijstjes volgens het principe “geur X werkt tegen Y”.

In onze webwinkel verkopen wij niet voor niets veel huisparfums.

Waarom eten zonder geur ineens vlak smaakt

Een andere belangrijke functie van onze reukzin valt meestal pas op wanneer die niet goed werkt.

Bij een flinke verkoudheid smaakt eten al snel verrassend vlak. Zoet en zout kun je meestal nog wel herkennen, maar veel subtiele verschillen verdwijnen.

Via onze smaakpapillen nemen we vooral de basissmaken zoet, zuur, zout, bitter en umami waar. Veel aroma’s ervaren we juist via de neus.

Tijdens het eten komen vluchtige aromastoffen via de keelholte bij het reukslijmvlies terecht. Dat noemen we retronasaal ruiken. Daarom smaakt koffie niet alleen bitter. Een groot deel van de verschillende aroma’s nemen we via onze reukzin waar.

Mensen die hun reukzin langere tijd verliezen, hebben dan ook vaak problemen met eten. Sommigen hebben minder eetlust of minder plezier in eten. Anderen zoeken juist naar sterkere smaken of andere prikkels, bijvoorbeeld door pittiger te eten of meer aandacht te besteden aan structuur en temperatuur.

Onze reukzin is dus veel belangrijker voor smaak en genieten van eten dan we ons meestal realiseren.

→ Leestip: Tips tegen de knoflookgeur

Als je reukzin ineens minder wordt

Tijdens de coronapandemie hebben heel veel mensen ervaren hoe vreemd en ontregelend verlies van reuk kan zijn.

Reukstoornissen kunnen allerlei oorzaken hebben. Infecties, aandoeningen van neus of bijholten, letsel, bepaalde medicijnen en veroudering kunnen allemaal een rol spelen.

Onze reukzin is bovendien een waarschuwingssysteem. We merken rook, bedorven voedsel en sommige mogelijk gevaarlijke stoffen onder andere via onze neus op.

Wanneer die functie wegvalt, gaat het dus om veel meer dan alleen minder genieten van eten.

Reukverlies en kwaliteit van leven

Een review uit 2025 onderzocht hoe reukstoornissen de kwaliteit van leven beïnvloeden. De gevolgen kunnen merkbaar zijn bij eten, psychisch welzijn, sociale situaties en het herkennen van risico’s in het dagelijks leven. Gemiddeld beschrijven de onderzoekers de invloed als matig. Voor individuele mensen kunnen de beperkingen wel veel groter zijn.

Reukzin en neurologische aandoeningen

Ook bij neurologische aandoeningen zoals de Ziekte van Parkinson en Alzheimer wordt de reukzin onderzocht.

Dat betekent natuurlijk niet dat een minder goede reukzin automatisch op zo’n aandoening wijst. Er zijn heel veel andere en veel vaker voorkomende oorzaken.

Wanneer laat je een veranderde reukzin beoordelen?

Wanneer het reukvermogen plotseling duidelijk verandert of langere tijd verminderd blijft, zou ik dat medisch laten beoordelen. Daar hoeft niet meteen iets ernstigs achter te zitten. Maar aanhoudende veranderingen zou ik ook niet negeren.

Kun je ruiken trainen?

Bij bepaalde reukstoornissen wordt tegenwoordig zogenoemde reuktraining gebruikt. Daarbij ruik je regelmatig en bewust aan verschillende, duidelijk van elkaar te onderscheiden geuren. Op die manier wordt het reuksysteem steeds opnieuw geprikkeld.

Ook zonder reukstoornis kan het trouwens interessant zijn om eens wat bewuster te ruiken.

Neem koffie. Voordat je een slok neemt, kun je proberen de geur wat nauwkeuriger te omschrijven. Misschien kom je eerst niet verder dan “koffie”. Na een paar seconden merk je misschien iets nootachtigs, chocoladeachtigs, rokerigs of fruitigs.

En misschien brengt het zelfs ineens herinneringen naar boven?

Rozemarijn kan aan Italië doen denken, kaneel aan kerst en een bepaalde shampoo misschien aan je jeugd. Zulke persoonlijke associaties zeggen vaak meer dan algemene lijstjes over welke geur welk effect zou moeten hebben.

Wie bewust een geur aan een gewoonte wil koppelen, kan dat natuurlijk gewoon eens proberen. Tijdens het lezen, bij een kop thee of ’s avonds voor het slapengaan. Ik zou daarvoor een geur kiezen die ik zelf echt prettig vind. Bijvoorbeeld kaneel, of misschien toch lavendel.

Wat ik uit het onderzoek meeneem

Geuren kunnen herinneringen oproepen en onze stemming beïnvloeden. Ze spelen een belangrijke rol bij smaak en helpen ons om gevaren op te merken. Ook de gevolgen van verlies van reuk worden inmiddels veel serieuzer genomen dan vroeger.

Bij uitspraken over de werking van geuren zou ik goed blijven kijken naar wat er werkelijk is onderzocht. Voor sommige toepassingen bestaan interessante studies, maar lang niet elke populaire uitspraak over etherische oliën is voldoende onderbouwd.

Ik zou daarom minder letten op wat een geur volgens een algemene lijst zou moeten doen. Ik kijk liever of ik de geur zelf prettig vind en welke herinneringen of gevoelens ermee verbonden zijn.

Bij uitspraken over een medische werking kijk ik er anders naar. Dan telt voor mij niet hoe overtuigend een beschrijving klinkt, maar wat het onderzoek daadwerkelijk laat zien. Zoals mint wat zou helpen tegen hoofdpijn. Maar tegelijkertijd is pepermint weer slecht bij een geïrriteerde slokdarm.

Voor mij geldt: een geur hoeft echter geen bijzondere medische werking te hebben om prettig of waardevol te zijn.

Binnen een gezonde leefstijl zie ik geur daarom vooral als iets kleins dat kan bijdragen aan zelfzorg en een prettige mindset. Net als gezond eten en beweging kan het onderdeel zijn van gezond leven, zonder er meer van te maken dan het is.

Bronnen

Herz, R. S. (2016): The Role of Odor-Evoked Memory in Psychological and Physiological Health. Brain Sciences, 6(3), 22. DOI: 10.3390/brainsci6030022.

Kontaris, I., East, B. S. & Wilson, D. A. (2020): Behavioral and Neurobiological Convergence of Odor, Mood and Emotion: A Review. Frontiers in Behavioral Neuroscience, 14, 35. DOI: 10.3389/fnbeh.2020.00035.

Oleszkiewicz, A., Croy, I. & Hummel, T. (2025): The impact of olfactory loss on quality of life: a 2025 review. Chemical Senses, 50, bjaf023. DOI: 10.1093/chemse/bjaf023.

Shen, H., Zhang, L.-J. & Zhu, W.-Y. (2026): The Sleep-Enhancing Effect of Lavender Essential Oil in Adults: A Systematic Review and Meta-Analysis. Holistic Nursing Practice, 40(2), 105–118. DOI: 10.1097/HNP.0000000000000734.

Hedigan, F., Sheridan, H. & Sasse, A. (2023): Benefit of inhalation aromatherapy as a complementary treatment for stress and anxiety in a clinical setting: A systematic review. Complementary Therapies in Clinical Practice, 52, 101750. DOI: 10.1016/j.ctcp.2023.101750.

Dit artikel is bedoeld als algemene informatie en vervangt geen medisch advies. Plotselinge of langdurige veranderingen in het reukvermogen moeten medisch worden beoordeeld.